مراجعه به متخصص ارتودنسی برای بسیاری از کودکان تجربهای تازه و گاهی اضطرابآور است. صداهای دستگاهها، نور چراغ یونیت، لمس داخل دهان، انتظار در مطب و حضور وسایل ناآشنا میتوانند برای کودک دارای اختلال کمتوجهی ـ بیشفعالی یا اوتیسم چالشبرانگیزتر باشند. بااینحال، این شرایط به معنی غیرممکنبودن درمان ارتودنسی نیست.
ADHD و اوتیسم از شرایط عصبیرشدی هستند و الزاماً در گروه اختلالات یادگیری قرار نمیگیرند؛ اگرچه ممکن است همزمان با مشکلات یادگیری مشاهده شوند. کودکان دارای ADHD ممکن است در حفظ توجه، کنترل رفتارهای تکانشی، پیروی از دستورهای چندمرحلهای یا نشستن طولانیمدت مشکل داشته باشند. کودکان اوتیستیک نیز ممکن است تفاوتهایی در ارتباط، پردازش حسی، سازگاری با تغییر و پذیرش موقعیتهای ناآشنا داشته باشند. شدت و نوع این ویژگیها در هر کودک متفاوت است.
به همین دلیل، در مراجعه به ارتودنسی فروغی در تبریز یا هر مرکز تخصصی دیگر، برنامه درمان باید براساس تواناییها، حساسیتهای حسی، شیوه ارتباط و نیازهای اختصاصی هر کودک طراحی شود.
آیا کودکان دارای ADHD یا اوتیسم میتوانند ارتودنسی انجام دهند؟
در بیشتر موارد، بله. تشخیص ADHD یا اوتیسم بهتنهایی مانع استفاده از براکت ثابت، پلاک متحرک یا الاینر شفاف نیست. مهمترین مسئله این است که کودک بتواند دستگاه را تحمل کند، مراقبتهای بهداشتی را با کمک خانواده انجام دهد و در جلسات درمان همکاری کافی داشته باشد.
آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا توصیه میکند پیش از درمان افراد دارای نیازهای ویژه، شرایط پزشکی، شیوه ارتباط، حساسیتهای حسی، برنامه روزانه، درمانهای فعلی و تغییراتی که میتوانند همکاری بیمار را بهتر کنند، بررسی شوند. همچنین روش هدایت رفتاری باید برای هر بیمار بهصورت فردی انتخاب شود.
در بعضی کودکان، درمان از همان جلسه اول قابل آغاز است؛ اما برخی دیگر به چند جلسه آشنایی و حساسیتزدایی نیاز دارند. هدف این جلسات آن است که کودک بدون اجبار با محیط مطب، صندلی، آینه دهانی و مراحل ساده معاینه آشنا شود.
چالشهای ارتودنسی در کودکان دارای ADHD
ADHD میتواند به شکل کمتوجهی، بیشفعالی ـ تکانشگری یا ترکیبی از هر دو ظاهر شود. کودک ممکن است بهراحتی حواسش پرت شود، دستورها را فراموش کند، پیش از تمامشدن توضیحات واکنش نشان دهد یا تحمل نشستن طولانی روی یونیت را نداشته باشد. شدت این علائم نیز ممکن است با افزایش سن یا در موقعیتهای مختلف تغییر کند.
این ویژگیها ممکن است در ارتودنسی به شکلهای زیر دیده شوند:
- بیقراری هنگام نصب یا تنظیم براکتها
- فراموشکردن استفاده از کش یا پلاک متحرک
- دشواری در اجرای دستورهای چندمرحلهای
- شکستن براکت در اثر رفتارهای تکانشی
- بینظمی در مسواکزدن و مراقبت روزانه
- فراموشکردن جلسات پیگیری
پژوهشها نشان دادهاند کودکان دارای ADHD ممکن است بیشتر در معرض پوسیدگی دندان قرار بگیرند؛ اگرچه کیفیت شواهد موجود و عوامل همراه مانند عادتهای غذایی، داروها و رعایت بهداشت باید در تفسیر این ارتباط در نظر گرفته شوند.
چالشهای ارتودنسی در کودکان اوتیستیک
در اوتیسم ممکن است حساسیت زیاد یا کم نسبت به صدا، نور، لمس، بو، مزه یا حرکت وجود داشته باشد. برای مثال، صدای ساکشن، طعم مواد قالبگیری، تماس دستکش با لب یا تابش مستقیم چراغ میتواند برای یک کودک بسیار آزاردهنده باشد؛ درحالیکه کودک دیگری نسبت به همان محرک واکنش خاصی نشان ندهد. تفاوتهای حسی بخشی از معیارهای تشخیصی اوتیسم هستند، اما الگوی آنها در تمام کودکان یکسان نیست.
تغییر ناگهانی برنامه نیز میتواند اضطراب ایجاد کند. حضور دستیار جدید، تأخیر در نوبت، تغییر اتاق درمان یا انجام مرحلهای که قبلاً برای کودک توضیح داده نشده است، ممکن است همکاری او را کاهش دهد.
برخی کودکان از گفتار برای ارتباط استفاده میکنند و برخی دیگر از تصویر، اشاره، علائم یا ابزارهای ارتباطی الکترونیکی کمک میگیرند. بنابراین، متخصص نباید ناتوانی در پاسخ کلامی را با ناتوانی در درک یا همکاری اشتباه بگیرد.
ارزیابی پیش از شروع ارتودنسی
جلسه مشاوره اولیه باید فقط به بررسی دندانها محدود نشود. والدین یا مراقبان بهتر است درباره عوامل آرامکننده، محرکهای اضطراب، شیوه ارتباط، سابقه مراجعه به دندانپزشکی و میزان تحمل لمس داخل دهان توضیح دهند.
اطلاعات مهم پیش از درمان عبارتاند از:
- صداها، نورها یا بوهایی که کودک به آنها حساس است
- شیوه مناسب توضیحدادن دستورها
- نشانههای اولیه اضطراب یا خستگی
- وسایلی که به آرامشدن کودک کمک میکنند
- داروهای مصرفی و زمان مصرف آنها
- توانایی کودک در مسواکزدن یا استفاده از پلاک
- تجربههای موفق یا ناموفق قبلی در دندانپزشکی
در صورت مصرف دارو برای ADHD، اوتیسم یا شرایط همراه، خانواده نباید مقدار یا زمان دارو را بدون نظر پزشک تغییر دهد. متخصص ارتودنسی نیز در صورت نیاز باید با پزشک کودک، روانشناس، کاردرمانگر یا گفتاردرمانگر هماهنگ شود.
آشنایی تدریجی با محیط ارتودنسی
حساسیتزدایی تدریجی یکی از روشهای مفید برای آمادهکردن کودک است. در این روش، درمان به مراحل کوچک تقسیم میشود. ممکن است هدف جلسه اول فقط ورود به اتاق و نشستن کوتاه روی صندلی باشد. در جلسه بعد، کودک آینه دهانی را لمس کند و اجازه دهد متخصص فقط دندانها را مشاهده کند.
در مراحل بعدی میتوان صندلی را کمی خواباند، چراغ را روشن کرد، لبها را کنار زد و ابزارهای ساده را معرفی کرد. گزارشهای بالینی نشان دادهاند که چند جلسه آمادهسازی و مواجهه تدریجی میتواند به برخی افراد اوتیستیک در پذیرش دستگاه داخل دهان کمک کند.
سرعت پیشرفت باید براساس واکنش کودک تنظیم شود. عقبنشینی در یک جلسه به معنی شکست درمان نیست. گاهی لازم است یک مرحله چند بار تکرار شود تا برای کودک قابل پیشبینی و ایمن شود.
استفاده از روش «بگو، نشان بده، انجام بده»
در روش Tell-Show-Do، متخصص ابتدا با جملهای کوتاه توضیح میدهد که قرار است چه کاری انجام شود؛ سپس ابزار یا حرکت را نشان میدهد و در نهایت همان مرحله را اجرا میکند. این روش همراه با تقویت مثبت، حواسپرتی هدفمند، تصویرسازی پیش از مراجعه و حساسیتزدایی در راهنماهای رفتاردرمانی دندانپزشکی کودکان توصیه شده است.
برای مثال، به جای گفتن «الان براکت را با اچ و باندینگ روی دندان میچسبانیم»، میتوان گفت: «اول دندانت را تمیز میکنیم، بعد یک نگین کوچک روی آن میگذاریم.»
دستورها باید کوتاه، مثبت و مستقیم باشند. بیان چند دستور همزمان، استفاده از اصطلاحات تخصصی یا تکرار سریع پرسشها ممکن است کودک را گیج یا مضطرب کند.
استفاده از تصاویر و داستان اجتماعی
داستان اجتماعی مجموعهای از تصاویر یا جملههای ساده است که اتفاقات یک موقعیت را به ترتیب نشان میدهد. خانواده میتواند پیش از مراجعه، تصاویری از ورودی مطب، اتاق انتظار، صندلی، متخصص، آینه دهانی و براکتها را به کودک نشان دهد.
ویدئوهای کوتاه نیز میتوانند مراحل مراجعه را قابل پیشبینی کنند. مرورهای علمی نشان دادهاند مدلسازی ویدئویی و روشهای سازگارسازی محیط میتوانند اضطراب را کاهش دهند و همکاری برخی کودکان اوتیستیک را افزایش دهند؛ البته واکنش هر کودک متفاوت است و هیچ روش واحدی برای همه مؤثر نیست.
بهتر است تصاویر واقعی همان مطب استفاده شوند؛ زیرا تغییر دکور، لباس کارکنان یا تجهیزات نسبت به تصویری که کودک دیده است ممکن است باعث سردرگمی شود.
سازگارکردن محیط حسی مطب
کاهش محرکهای اضافی میتواند تجربه کودک را بهتر کند. محیط درمانی مناسب ممکن است شامل نور ملایمتر، صدای کمتر، حذف رفتوآمد غیرضروری و محدودکردن وسایل تزئینی اطراف یونیت باشد.
مطالعات مربوط به محیط دندانپزشکی سازگار با نیازهای حسی نشان دادهاند کاهش نور مستقیم، استفاده از نورپردازی آرام و تعدیل محرکهای صوتی و لمسی میتواند اضطراب رفتاری و فیزیولوژیک کودکان اوتیستیک را هنگام خدمات دندانپزشکی کاهش دهد.
در صورت تحمل کودک، استفاده از هدفون کاهشدهنده صدا، عینک محافظ، پتوی آشنا یا وسیله مورد علاقه او ممکن است کمککننده باشد. این وسایل نباید بدون شناخت ترجیحات کودک استفاده شوند؛ زیرا وسیله آرامکننده برای یک کودک ممکن است برای کودک دیگر محرک ناخوشایند باشد.
زمانبندی مناسب جلسات درمان
جلسات کوتاه و منظم معمولاً بهتر از جلسههای طولانی و خستهکننده تحمل میشوند. برای کودک دارای ADHD بهتر است مرحلههای درمان به بخشهای کوتاه تقسیم شوند و بین آنها بازخورد مثبت ارائه شود. یک مطالعه درباره مدیریت کودکان دارای ADHD نیز تقسیم درمان به جلسات کوتاه و استفاده از حواسپرتی دیداری ـ شنیداری را مفید گزارش کرده است.
نوبت باید در ساعتی انتخاب شود که کودک معمولاً آرامتر و هوشیارتر است. برای بعضی کودکان صبح مناسبتر است و برای برخی دیگر زمانی پس از استراحت یا غذا عملکرد بهتری ایجاد میکند. والدین میتوانند مناسبترین زمان روز را براساس برنامه کودک پیشنهاد دهند.
کاهش زمان انتظار نیز اهمیت دارد. منتظرماندن طولانی در محیط شلوغ ممکن است انرژی و ظرفیت همکاری کودک را پیش از شروع درمان کاهش دهد.
انتخاب نوع دستگاه ارتودنسی
انتخاب میان براکت ثابت، پلاک متحرک و الاینر شفاف باید براساس نوع ناهنجاری و توانایی همکاری کودک انجام شود.
براکت ثابت نیاز به یادآوری برای قرارگرفتن در دهان ندارد، اما مسواکزدن اطراف آن دشوارتر است و ممکن است تماس سیم یا براکت با مخاط برای کودک حساس آزاردهنده باشد. پلاک متحرک و الاینر هنگام غذا و مسواک خارج میشوند، اما موفقیت آنها به استفاده منظم و نگهداری صحیح وابسته است.
در کودکی که وسایل را مرتب گم میکند، پلاک را از دهان خارج میکند یا نمیتواند برنامه استفاده را دنبال کند، دستگاه متحرک ممکن است انتخاب مناسبی نباشد. در مقابل، کودکی که نسبت به وجود براکت ثابت حساسیت شدید دارد ولی برنامههای تصویری را بهخوبی دنبال میکند، ممکن است با یک دستگاه متحرک همکاری بهتری داشته باشد.
یک پزشک ارتودنسی در تبریز باید علاوه بر پیچیدگی حرکت دندان، تحمل حسی و توانایی اجرای مراقبتهای روزانه را نیز در انتخاب دستگاه در نظر بگیرد.
آموزش بهداشت دهان در خانه
براکتها محلهای بیشتری برای تجمع پلاک ایجاد میکنند. کودک دارای مشکلات توجه، عملکرد اجرایی یا حساسیت حسی ممکن است برای مسواکزدن منظم به آموزش مرحلهای و کمک خانواده نیاز داشته باشد. پژوهشها نشان دادهاند حساسیتهای حسی میتوانند همکاری برخی کودکان اوتیستیک در مسواکزدن را کاهش دهند.
بهتر است مسواکزدن به یک برنامه تصویری تبدیل شود:
- برداشتن مسواک
- گذاشتن مقدار مناسب خمیردندان
- تمیزکردن دندانهای بالا
- تمیزکردن دندانهای پایین
- پاککردن اطراف براکتها
- شستوشو و قراردادن مسواک در جای مشخص
اگر کودک به طعم یا بافت خمیردندان حساس است، انتخاب محصول مناسب باید با نظر دندانپزشک انجام شود. والدین نیز لازم است کیفیت پاکسازی اطراف براکتها را کنترل کنند، حتی اگر کودک مسواکزدن را بهتنهایی انجام میدهد.
نقش والدین در موفقیت درمان
والدین باید میان حمایت و ایجاد استقلال تعادل برقرار کنند. حضور آرام والد، استفاده از جملات آشنا و یادآوری برنامه میتواند مفید باشد؛ اما پاسخدادن به جای کودک یا انتقال اضطراب ممکن است ارتباط مستقیم متخصص با بیمار را دشوار کند.
بهتر است پیش از شروع درمان، یک علامت توقف مشخص شود؛ برای مثال بالا بردن دست. کودک باید بداند در صورت احساس ناراحتی میتواند درخواست وقفه کوتاه کند. این موضوع حس کنترل و اعتماد را افزایش میدهد.
جدول تشویقی، تقویم استفاده از کشها و یادآور تصویری نیز میتوانند به کودکان دارای ADHD در اجرای برنامه کمک کنند. پاداش بهتر است مشخص، فوری و متناسب با تلاش کودک باشد؛ نه اینکه تنها به نتیجه کامل وابسته شود.
آیا بیهوشی یا آرامبخشی همیشه لازم است؟
خیر. بسیاری از کودکان با سازگارسازی محیط، حساسیتزدایی و روشهای ارتباطی مناسب میتوانند بدون آرامبخشی درمان شوند. آرامبخشی یا بیهوشی عمومی فقط در شرایط مشخص و پس از ارزیابی پزشکی و رفتاری مطرح میشود.
این روشها جایگزین برنامهریزی رفتاری، آموزش بهداشت یا همکاری بلندمدت نیستند؛ زیرا ارتودنسی درمانی چندماهه یا چندساله است و کودک باید بتواند جلسات متعدد و مراقبتهای روزانه را تحمل کند. انتخاب هر روش پیشرفته کنترل رفتار باید با رضایت آگاهانه والدین و براساس منافع، محدودیتها و خطرات آن انجام شود.
جمعبندی
کودکان دارای ADHD یا اوتیسم میتوانند از مزایای ارتودنسی بهرهمند شوند، اما درمان آنها باید منعطف، مرحلهای و متناسب با ویژگیهای فردی باشد. جلسههای کوتاه، توضیحات ساده، تصاویر پیش از مراجعه، محیط کمتحریک، حساسیتزدایی تدریجی و مشارکت خانواده میتوانند تجربه درمان را قابل پیشبینیتر کنند.
در مراجعه به ارتودنسی فروغی در تبریز، خانواده باید اطلاعات مربوط به حساسیتهای حسی، شیوه ارتباط، داروها و تجربههای قبلی کودک را در اختیار متخصص قرار دهد. انتخاب یک پزشک ارتودنسی در تبریز که رفتار کودک را بهعنوان بخشی از نیازهای درمانی او در نظر بگیرد، میتواند به حفظ سلامت دهان و دستیابی به نتیجهای ایمنتر و پایدارتر کمک کند.
متا دیسکریپشن: ارتودنسی کودکان دارای ADHD یا اوتیسم چگونه انجام میشود؟ با روشهای سازگارسازی محیط، کاهش حساسیت حسی و افزایش همکاری کودک آشنا شوید.
