بسیاری از بیماران تصور میکنند هرگونه ناهنجاری در فک یا دندانها الزاما به جراحی سنگین نیاز دارد، در حالی که در اغلب موارد، مخصوصا زمانی که شدت مشکل در حد خفیف تا متوسط است، میتوان از روشهای سادهتر، سریعتر و کم هزینهتر استفاده کرد. ناهنجاریهای اوربایت (Overbite) و آندر بایت (Underbite) از شایعترین مشکلات فکی هستند که چهره و عملکرد دندانها را تحت تاثیر قرار میدهند. اما خوشبختانه امروزه علم ارتودنسی مدرن و دیجیتال توانسته ابزارها و روشهایی ارائه دهد که اصلاح این اختلالات را در عرض چند ماه ممکن میسازد. هدف این مقاله بررسی علمی و بالینی این روش هاست. از پلاک و الاینر گرفته تا درمان ترکیبی و جراحیهای سبک اصلاحی.
اوربایت و آندر بایت خفیف چیست و چه تفاوتی دارند؟
در حالت طبیعی، دندانهای فک بالا باید اندکی از دندانهای فک پایین جلوتر قرار گیرند. اما زمانی که این همپوشانی بیش از حد باشد، به آن اوربایت گفته میشود؛ و چنانچه بالعکس فک پایین یا دندانهای آن جلوتر از فک بالا قرار گیرد، این وضعیت را آندر بایت مینامند.
وقتی شدت این ناهنجاری کم یا متوسط باشد، خودِ استخوان فک هنوز در محدوده ی طبیعی قرار دارد و میتوان با
درمانهای غیر جراحی مانند پلاک یا ارتودنسی سبک مشکل را رفع کرد. اما اگر اختلال بیش از حد استخوانی باشد، معمولا درمان ترکیبی ارتودنسی و جراحی ضرورت پیدا میکند.
علل اصلی بروز اوربایت و آندر بایت خفیف
گرچه ژنتیک عامل مهمی در شکل فک محسوب میشود، اما دلایل محیطی هم نقش بزرگی دارند. برخی از شایعترین علل عبارت اند از:
– مکیدن شست یا پستانک بیش از حد در دوران کودکی
– تنفس دهانی مداوم، به ویژه شبها
– فشار دادن زبان به دندانها هنگام بلع یا حرف زدن
– موقعیت نادرست سر و گردن در خواب یا نشستن
– رشد نامتعادل فک در دوران کودکی و نوجوانی
– عوامل ارثی مرتبط با ساختار چهره
شناخت درست علتها به ارتودنتیست کمک میکند بهترین مسیر درمان را انتخاب کند، زیرا درمان ظاهری و سطحی ممکن است فقط موقتا ظاهر دندانها را مرتب کند، اما مشکل فک و عملکرد دهان همچنان وجود خواهد داشت.
روشهای سریع برای اصلاح اوربایت و آندر بایت خفیف
درمان هر بیمار بسته به سن، شدت ناهنجاری، ویژگیهای استخوانی و میزان همکاری متفاوت است، اما در اغلب موارد، اگر ناهنجاری در سطح خفیف باشد، میتوان با روشهای زیر در بازه ی زمانی کوتاه (چند ماه تا یک سال) به لبخندی متقارن و سالم رسید.
1 – پلاک متحرک اصلاح فک
یکی از نخستین و موثرترین روشها برای درمان سریع اوربایت یا آندر بایت خفیف در سنین رشد، استفاده از پلاکهای متحرک یا فانکشنال (Functional appliances) است.
این پلاکها به گونه ای طراحی میشوند که هنگام بستن دهان، فکها در موقعیت اصلاح شده نسبت به هم قرار میگیرند و به مرور، رشد استخوانی را در مسیر مطلوب هدایت میکنند.
در درمان اوربایت، پلاک باعث عقب رفتگی تدریجی فک بالا و تقویت رشد فک پایین میشود؛ اما در درمان آندر بایت خفیف، هدف برانگیختن رشد فک بالا برای هماهنگی با فک پایین است.
درمان معمولا بین 6 تا 12 ماه طول میکشد و چون پلاک قابل خارج کردن است، راحتی و بهداشت بیمار بهتر حفظ
میشود.
2 – الاینر شفاف (Invisalign یا Clear Aligner)
برای بزرگسالانی که دوست ندارند براکت فلزی روی دندانهایشان دیده شود، استفاده از الاینر شفاف روشی حرفه ای و ظاهرا نامرئی است.
این الاینرها قطعات پلاستیکی بسیار نازکیاند که براساس قالب یا اسکن دیجیتال از دندانها ساخته میشوند و هر چند هفته یک بار تغییر میکنند تا دندانها را گام به گام در موقعیت صحیح حرکت دهند.
در اصلاح اوربایت خفیف، الاینر فک بالا را به عقب هدایت کرده و دندانهای جلویی را تنظیم میکند. در آندر بایت خفیف، زاویه و تماس دندانهای پایین تغییر داده میشود تا جفت شدن فکها بهبود یابد.
میانگین دوره درمان با الاینر در موارد خفیف بین 5 تا 8 ماه است. این دستگاه هیچ سیم و براکتی ندارد و بیمار میتواند بدون محدودیت غذا بخورد یا دندانها را مسواک بزند، فقط باید روزانه دستکم 20 تا 22 ساعت آن را در دهان نگه دارد.
3 – ارتودنسی کوتاه مدت یا Lite Orthodontics
در ارتودنسی سبک، هدف اصلاح کامل اسکلت نیست بلکه تمرکز بر زیبایی لبخند و هماهنگی ظاهری فکها است.
در این روش از براکتهای ظریف یا سرامیکی استفاده میشود که دندانهای جلویی را طی چند ماه مرتب میکنند بدون آن که ساختار فک تغییر جدی کند.
اگر بیمار اوربایت یا آندر بایت خفیف داشته باشد و تناسب استخوانی خوب باشد، این درمان گزینه ای بسیار سریع خواهد بود. نتیجه معمولا بین 8 تا 14 ماه قابل مشاهده است.
4- استفاده از مینی اسکرو (TAD) موقت
مینی اسکرو یا همان پیچ تیتانیومی کوچک، روش نوینی است که درمان ارتودنسی را هم سریع تر و هم دقیقتر میکند.
پزشک این پیچهای کوچک را موقتا در استخوان فک میگذارد تا حرکت دندانها تحت نیروی کنترل شده قرار گیرد.
در موارد اوربایت خفیف، مینیاسکرو کمک میکند که دندانهای جلوی بالا کمی به عقب حرکت کنند بدون آنکه
دندانهای دیگر آسیب ببینند.
در آندر بایت خفیف، از آن برای کنترل جلوآمدگی دندانهای پایین استفاده میشود.
درمان با مینیاسکرو میانگین 6 تا 10 ماه زمان نیاز دارد و معمولا نیازی به بیهوشی ندارد؛ تنها با بی حسی موضعی انجام میشود.
5 – درمان ترکیبی (پلاک + براکت ثابت)
در بیماران با ناهنجاریهای مرزی بین خفیف و متوسط، درمان ترکیبی بهترین گزینه است. در این روش ابتدا پلاک اصلاح فک موقعیت استخوانی را تنظیم میکند، سپس درمان ارتودنسی ثابت جهت مرتب سازی دقیق دندانها آغاز
میشود.
این نوع درمان معمولا بین 10 تا 18 ماه به اتمام میرسد ولی نتیجه ی نهایی آن بسیار پایدارتر و طبیعیتر از درمان تک مرحله ای است. این روش به ویژه برای نوجوانان و جوانان بین 12 تا 16 سال توصیه میشود.
6- جراحی محدود فک (Mini Surgery)
اگرچه هدف اصلی این مقاله معرفی درمانهای سریع و بدون جراحی است، اما باید دانست که برای برخی از بیماران بزرگسال با اوربایت یا آندر بایت خفیف، جراحی محدود فک روشی ایمن و کم تهاجمی است که فقط در سطح جزئی روی استخوان انجام میشود.
این جراحیها شامل جا به جایی اندک فک پایین یا تنظیم زاویه فک بالا هستند و با بیحسی موضعی یا بیهوشی کوتاه انجام میشوند.
دوره نقاهت کمتر از یک هفته است و بیمار معمولا پس از 10 تا 14 روز به جویدن طبیعی بازمیگردد. در موارد خفیف، این روش سریعترین نتیجه قابل پیش بینی را ارائه میدهد.
مدت زمان تقریبی درمان اوربایت و آندربایت
درمان اوربایت یا آندر بایت خفیف مدت زمان یکسانی ندارد و بسته به نوع روش، شدت مشکل، سن بیمار و همکاری او متغیر است.
به طور میانگین، درمان با پلاک متحرک بین شش تا دوازده ماه طول میکشد، در حالی که اصلاح با الاینر شفاف معمولا طی پنج تا هشت ماه نتیجه میدهد.
در ارتودنسی سبک زمان درمان اندکی بیشتر بوده و حدود هشت تا چهارده ماه زمان نیاز دارد، اما در مینی اسکروها روند درمان شش تا ده ماهه است.
اگر پزشک درمان ترکیبی پلاک و براکت ثابت را تجویز کند، طول درمان تقریبا بین ده تا هجده ماه خواهد بود.
در نهایت، جراحی محدود فک معمولا در عرض چند هفته نتیجه نهایی خود را نشان میدهد و دوره نقاهت آن بسیار کوتاه است.
عوامل موثر در سرعت درمان
چند عامل مهم میتوانند سرعت درمان را زیاد یا کم کنند: سن پایین بیمار، انعطاف پذیری بیشتر استخوان فک، استفادهی منظم از پلاک یا الاینر، رعایت دقیق بهداشت دهان، و حضور منظم در جلسات ویزیت.
افرادی که یکی از این موارد را نادیده بگیرند، ممکن است درمان شان تا دو برابر طول بکشد.
مراقبتها و نگهداری پس از درمان
بعد از اتمام درمان ارتودنسی، مرحلهی حفظ نتایج (Retention) حیاتی است. در این مرحله باید از ریتینر (نگهدارنده) استفاده شود تا دندان ها دوباره به موقعیت قبلی بازنگردند.
این نگهدارندهها بسته به نوع درمان یا متحرک هستند یا ثابت. معمولا در چند ماه اول باید شبانه روزی استفاده شوند و بعد از مدتی، تنها هنگام خواب کافی است.
همچنین بیماران باید به موارد زیر توجه کنند:
– انجام چکاپهای دوره ای هر شش ماه یک بار
– رعایت رژیم غذایی نرم تا سه ماه پس از اتمام درمان
– انجام تمرینهای فیزیوتراپی فک و زبان برای تثبیت موقعیت جدید
درمانهای زیبایی موقتی بدون ارتودنسی
برای برخی افراد با اوربایت یا آندر بایت بسیار جزئی که از نظر عملکردی مشکلی ندارند، میتوان از روشهای زیبایی موقت کمک گرفت.
به عنوان مثال، شکل دهی یا کانتورینگ دندانها برای هماهنگ کردن ظاهر دندانهای جلو، استفاده از ونیر یا لمینت برای تنظیم خط لبخند، و حتی تزریق مقدار کمی بوتاکس در عضلات فک جهت کاهش فشار نامتوازن از جمله روشهای آرایشی هستند که بدون جراحی نتیجه ظاهری فوری میدهند.
این روشها درمان واقعی محسوب نمیشوند اما برای بهبود زیبایی در کوتاه مدت گزینهای بی خطر به شمار میآیند.
چه زمانی جراحی فک ضرورت پیدا میکند؟
هرچند اکثر موارد خفیف با درمان غیرجراحی برطرف میشوند، اما اگر اختلاف بین فکها بیش از پنج میلی متر باشد یا خط میانی صورت به صورت آشکار انحراف داشته باشد، جراحی فک (ارتوگناتیک) ضرورت دارد.
اگر بیمار نتواند لبها را بدون زور بستن کامل کند، یا هنگام جویدن دچار قفل شدن فک شود، جراحی گزینه منطقیتری است.
با این حال در بسیاری از بیماران بررسی تصاویر سفالومتریک نشان داده که تنها ناهنجاری خفیفی وجود دارد و درمان بدون جراحی کاملا مؤثر بوده است.
جمع بندی نهایی
درمان اوربایت یا آندر بایت خفیف دیگر مانند گذشته فرآیندی طولانی و طاقت فرسا نیست. پیشرفت فناوریهای ارتودنسی، از الاینرهای شفاف دیجیتالی گرفته تا مینی اسکروها و پلاکهای فانکشنال سفارشی، باعث شده بیماران در کمترین زمان و با کمترین ناراحتی به نتیجه مطلوب برسند.
اگر شما یا فرزندتان نشانههایی از ناهماهنگی فک دارید – حتی بهصورت جزئی – بهترین کار مراجعه به یک ارتودنتیست متخصص برای بررسی اسکن دیجیتالی فکهاست.
در تبریز، کلینیک تخصصی ارتودنسی دکتر فروغی با تکیه بر تجربه، تجهیزات مدرن، طرحهای پرداخت منعطف و تیمی از متخص
صان ارتودنسی، آماده است تا درمان شما را به سادهترین، سریعترین و ایمنترین شیوه انجام دهد و تراز صورت و لبخند شما را به زیبایی طبیعی بازگرداند.
